Znaczenie badań przesiewowych w diagnostyce nowotworów jelita grubego
Aktualności
Badania przesiewowe raka jelita grubego — kto powinien się badać i jakie są możliwości?
Rak jelita grubego jest jednym z najczęstszych nowotworów na świecie i drugą najczęstszą przyczyną zgonów nowotworowych. Najczęściej dotyczy osób po 50. roku życia, ale w części krajów rośnie także liczba zachorowań w grupie 30–50 lat. Screening ma jeden zasadniczy cel: wykryć chorobę lub zmianę przedrakową zanim pojawią się objawy.[1][2]
Najważniejsze: badanie przesiewowe jest przeznaczone dla osób bez objawów. Krew w stolcu, utrzymująca się zmiana rytmu wypróżnień, niedokrwistość, niewyjaśniona utrata masy ciała lub przewlekły ból brzucha wymagają diagnostyki lekarskiej — niezależnie od wieku.
Nowych przypadków na świecie
WHO szacuje, że w 2022 r. rozpoznano około 1,9 mln nowych przypadków raka jelita grubego na świecie.
Przyczyna zgonów nowotworowych
Rak jelita grubego pozostaje drugą najczęstszą przyczyną zgonów z powodu nowotworów na świecie i w Europie.
Rosnące obciążenie w części populacji
WHO zwraca uwagę, że choć choroba nadal dominuje po 50. roku życia, w części krajów rośnie zachorowalność u młodszych dorosłych.
Rak jelita grubego często rozwija się przez lata, zanim pojawią się objawy
Wczesne stadium raka jelita grubego może przebiegać bezobjawowo. Część nowotworów rozwija się na podłożu zmian przedrakowych, w tym gruczolaków, które mogą zostać wykryte i usunięte podczas kolonoskopii. To właśnie dlatego dobrze zorganizowany screening może nie tylko wykrywać raka wcześniej, ale również zmniejszać liczbę nowych zachorowań.
Europejska Komisja JRC podkreśla, że populacyjne, zorganizowane programy badań przesiewowych prowadzą do istotnego spadku zachorowalności i umieralności z powodu raka jelita grubego.[2]
Wiek jest ważny, ale nie jest jedynym czynnikiem
WHO wskazuje kilka dobrze udokumentowanych czynników zwiększających ryzyko raka jelita grubego.[1]
Styl życia i czynniki metaboliczne
Ryzyko zwiększają m.in. otyłość, mała aktywność fizyczna, palenie tytoniu, alkohol oraz dieta bogata w mięso przetworzone i uboga w warzywa oraz produkty zawierające błonnik.
Historia osobista i rodzinna
Znaczenie mają wcześniejsze polipy lub rak jelita grubego, choroby zapalne jelit, rak jelita grubego u bliskich krewnych oraz dziedziczne zespoły, takie jak zespół Lyncha czy FAP.
To rozróżnienie jest kluczowe dla prawidłowego doboru badania
Jak działa Program Badań Przesiewowych raka jelita grubego finansowany przez NFZ?
W Polsce program przesiewowy jest obecnie oparty na kolonoskopii. Według aktualnych informacji NFZ mogą z niego skorzystać osoby bez objawów sugerujących raka jelita grubego, które nie miały kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat i spełniają kryteria wieku.[3]
50–65 lat
Kobiety i mężczyźni w tym wieku mogą zgłosić się do programu przesiewowego bez skierowania, jeżeli spełniają pozostałe kryteria.
40–49 lat z obciążeniem rodzinnym
Program obejmuje również osoby, u których krewny pierwszego stopnia miał rozpoznany nowotwór jelita grubego.
Kolonoskopia w programie może obejmować pobranie wycinków, usunięcie polipów do 15 mm oraz badanie histopatologiczne usuniętych zmian. Program jest bezpłatny i nie wymaga skierowania.[3]
Program przesiewowy NFZ nie jest przeznaczony dla osoby z objawami sugerującymi nowotwór
Jeżeli występuje krew w stolcu, utrzymująca się zmiana rytmu wypróżnień, niedokrwistość z niedoboru żelaza, niewyjaśniona utrata masy ciała albo przewlekłe dolegliwości, należy skontaktować się z lekarzem. W takiej sytuacji potrzebna może być diagnostyka, a nie udział w programie populacyjnym.
Dlaczego w wielu krajach podstawą screeningu jest FIT?
Europejskie zalecenie Rady UE z 2022 r. uznaje ilościowy test immunochemiczny kału FIT za preferowane badanie przesiewowe służące do kierowania osób w wieku 50–74 lat na kontrolną kolonoskopię. Endoskopia może być również stosowana jako podstawowe narzędzie w strategiach łączonych.[4]
FIT wykrywa ludzką hemoglobinę w kale. Jest prosty i nieinwazyjny, dlatego pozwala objąć screeningiem dużą populację. Ograniczeniem jest to, że wykrywa krwawienie, a nie samą zmianę biologiczną nowotworu. Wynik dodatni wymaga dalszej diagnostyki kolonoskopowej.
Dlaczego kolonoskopia ma wyjątkowe miejsce w profilaktyce?
Kolonoskopia pozwala obejrzeć błonę śluzową jelita grubego, pobrać wycinki oraz usunąć część polipów podczas tego samego badania. Dzięki temu łączy diagnostykę z możliwością usunięcia zmian przedrakowych.
Nie jest jednak badaniem idealnym dla każdego pacjenta. Wymaga przygotowania jelita, jest badaniem inwazyjnym i w określonych sytuacjach wiąże się z ryzykiem powikłań. Decyzja o jej wykonaniu powinna uwzględniać wskazania, wiek, choroby współistniejące, wcześniejsze wyniki oraz indywidualne ryzyko.
Czym różni się test molekularny z kału od FIT?
Badania molekularne wykorzystują inną informację biologiczną niż test na krew utajoną. Zamiast oceniać obecność hemoglobiny, mogą analizować zmiany DNA związane z procesem nowotworzenia — na przykład charakterystyczne wzory metylacji.
| Metoda | Co analizuje? | Najważniejsza zaleta | Co po wyniku dodatnim? |
|---|---|---|---|
| FIT | ludzką hemoglobinę w kale | prosty, tani i dobrze nadaje się do masowych programów | kolonoskopia |
| Test molekularny z kału | wybrane biomarkery DNA związane z procesem nowotworzenia | wykorzystuje sygnał molekularny niezależny od samego krwawienia | kolonoskopia / dalsza diagnostyka |
| Kolonoskopia | bezpośredni obraz jelita | możliwość biopsji i usuwania polipów | dalsze postępowanie zależne od wyniku |
Colotect — molekularne badanie przesiewowe z próbki kału
Colotect jest nieinwazyjnym badaniem molekularnym wykonywanym z próbki kału pobieranej samodzielnie w domu. Analiza obejmuje trzy markery metylacji DNA: SDC2, ADHFE1 i PPP2R5C.
Badanie może być rozważane przez osoby poszukujące nieinwazyjnej metody screeningu, ale jego wynik musi być interpretowany zgodnie z przeznaczeniem testu. Dodatni wynik Colotect nie jest rozpoznaniem raka i powinien prowadzić do dalszej diagnostyki, zwykle kolonoskopii. Wynik ujemny również nie wyklucza wszystkich zmian i nie powinien opóźniać konsultacji w przypadku objawów.
Nie ma jednego badania właściwego dla każdej osoby
Osoba bez objawów w programie NFZ
Jeżeli spełnia kryteria programu, może skorzystać z bezpłatnej przesiewowej kolonoskopii.
Osoba bez objawów szukająca testu domowego
Może rozważyć badanie kału, pamiętając, że dodatni wynik wymaga dalszej oceny endoskopowej.
Osoba z objawami
Nie powinna ograniczać się do screeningu. Objawy wymagają konsultacji i odpowiednio dobranej diagnostyki.
Najczęstsze pytania o badania przesiewowe raka jelita grubego
Od jakiego wieku można skorzystać z programu NFZ?
Obecnie program obejmuje osoby w wieku 50–65 lat oraz osoby w wieku 40–49 lat, jeśli krewny pierwszego stopnia miał rozpoznany nowotwór jelita grubego. Warunkiem jest m.in. brak kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat i brak objawów sugerujących raka.
Czy do kolonoskopii przesiewowej NFZ potrzebne jest skierowanie?
Nie. Według aktualnych informacji NFZ do udziału w programie nie jest potrzebne skierowanie.
Czy rak jelita grubego dotyczy tylko osób starszych?
Nie. Większość zachorowań nadal występuje po 50. roku życia, jednak WHO zwraca uwagę na rosnące obciążenie chorobą u osób w wieku 30–50 lat w części krajów.
Czy dodatni FIT oznacza raka?
Nie. Oznacza wykrycie krwi w próbce kału powyżej określonego progu. Przyczyną mogą być różne zmiany, dlatego wynik dodatni wymaga kolonoskopii.
Czy dodatni Colotect oznacza raka?
Nie. Oznacza wykrycie nieprawidłowego sygnału molekularnego w zakresie markerów testu. Wynik wymaga dalszej diagnostyki i nie zastępuje rozpoznania histopatologicznego.
Czy wynik ujemny testu z kału wyklucza raka jelita grubego?
Nie. Żaden test przesiewowy nie ma 100% czułości. Utrzymujące się objawy, istotna historia rodzinna lub inne czynniki ryzyka powinny być omówione z lekarzem niezależnie od wyniku testu.
Czy można zrobić badanie wcześniej niż w wieku objętym programem?
Tak, jeżeli istnieją wskazania kliniczne lub podwyższone ryzyko. Wiek programu populacyjnego nie jest granicą diagnostyki. Sposób i moment badania powinny wynikać z indywidualnej sytuacji.
Profilaktyka nie kończy się na jednym badaniu
Ryzyko raka jelita grubego można ograniczać również poprzez utrzymywanie prawidłowej masy ciała, aktywność fizyczną, niepalenie, ograniczenie alkoholu oraz dietę z dużym udziałem warzyw i produktów bogatych w błonnik. Badania przesiewowe uzupełniają profilaktykę stylu życia — nie zastępują jej.